Εκφραζόμενο Συναίσθημα στις Οικογένειες Εφήβων με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή

Ο όρος «Εκφραζόμενο Συναίσθημα» (Expressed Emotion – EE) στην ψυχική υγεία χρησιμοποιείται για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο τα μέλη της οικογένειας ή του στενού υποστηρικτικού περιβάλλοντος εκδηλώνουν τα συναισθήματά τους απέναντι σε ένα άτομο με ψυχικές δυσκολίες. Το εκφραζόμενο συναίσθημα μπορεί να λάβει αρνητικό χαρακτήρα (αρνητικό εκφραζόμενο συναίσθημα), όταν κυριαρχούν η εχθρότητα, η έντονη κριτική ή η υπερβολική συναισθηματική εμπλοκή, ή θετικό χαρακτήρα (θετικό εκφραζόμενο συναίσθημα), όταν εκδηλώνεται μέσα από τη φροντίδα, την κατανόηση, την υποστηρικτική στάση και τα θετικά σχόλια.

Κατά την εφηβεία, όπου η ΙΨΔ συχνά εκδηλώνεται με έντονα και απαιτητικά συμπτώματα, το αρνητικό εκφραζόμενο συναίσθημα συχνά έχει σημαντικά αρνητικό αντίκτυπο στις οικογενειακές σχέσεις.

Αρνητικό Εκφραζόμενο Συναίσθημα: Κριτική και Εχθρότητα

Η κριτική και η εχθρότητα συνιστούν μια από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές αρνητικού εκφραζόμενου συναισθήματος στις οικογένειες εφήβων με ΙΨΔ.

Παραδείγματα κριτικής και εχθρότητας μπορεί να περιλαμβάνουν φράσεις όπως: «Δεν έχεις φιλότιμο; Γιατί καθυστερείς τόσο;», που εκφράζουν αποδοκιμασία και θυμό απέναντι στους καταναγκασμούς των εφήβων. Αντίστοιχα, εξωλεκτικές αντιδράσεις όπως ένας έντονος αναστεναγμός ή ένα ειρωνικό χαμόγελο ενισχύουν το ίδιο αρνητικό μήνυμα, ακόμη και χωρίς λόγια.

Αν και οι γονείς συχνά θεωρούν ότι με αυτόν τον τρόπο «ταρακουνούν» τον έφηβο ώστε να συνειδητοποιήσει τη σοβαρότητα της κατάστασης, στην πραγματικότητα η κριτική και η εχθρότητα επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο το παιδί με ενοχή, άγχος και απογοήτευση, διαμορφώνοντας ένα αρνητικό κλίμα στις οικογενειακές σχέσεις. Ερευνητικά δεδομένα υποστηρίζουν αυτήν την εικόνα: στη μελέτη των Hibbs et al. (1991), οι γονείς εφήβων με ΙΨΔ εξέφραζαν υψηλότερα επίπεδα αρνητικής κριτικής και συναισθηματικής υπερεμπλοκής σε σχέση με γονείς παιδιών χωρίς διάγνωση ΙΨΔ, ενώ σύμφωνα με τους Valleni-Basile et al. (1995), οι έφηβοι με ΙΨΔ ανέφεραν ότι λάμβαναν λιγότερη συναισθηματική υποστήριξη και εγκαρδιότητα από τις οικογένειές τους συγκριτικά με συνομηλίκους χωρίς τη διαταραχή.

Συναισθηματική Υπερεμπλοκή

Μια εξίσου σημαντική μορφή αρνητικού εκφραζόμενου συναισθήματος είναι η συναισθηματική υπερεμπλοκή, η οποία συχνά εκδηλώνεται μέσα από υπερπροστατευτική στάση. Οι γονείς, εξαιτίας της υπερβολικής τους ανησυχίας, δυσκολεύονται να ανεχθούν τη δυσφορία του παιδιού και παρεμβαίνουν συνεχώς για να την ανακουφίσουν. Ως αποτέλεσμα, ο έφηβος δεν ενθαρρύνεται να αναπτύξει αυτονομία ούτε να καλλιεργήσει ψυχική ανθεκτικότητα.

Παραδείγματα τέτοιων στάσεων είναι:

– η συνεχής προσπάθεια προστασίας του παιδιού από καταστάσεις που του προκαλούν δυσφορία

-η υπερβολική ανησυχία για την παραμικρή ενόχληση ή αποτυχία του εφήβου

-η παραμέληση των προσωπικών αναγκών των γονέων, καθώς συχνά ολόκληρη η καθημερινότητά τους περιστρέφεται γύρω από τη διαταραχή των παιδιών τους

Παρόλο που αυτές οι συμπεριφορές πηγάζουν από ενδιαφέρον και φροντίδα, στην πράξη ενισχύουν την εξάρτηση των εφήβων από τους γονείς και περιορίζουν την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Ειδικά στην Έκθεση με Παρεμπόδιση Αντίδρασης (ΕμΠα), όπου στόχος είναι ο έφηβος να μάθει να αντέχει τη δυσφορία χωρίς να καταφεύγει στους καταναγκασμούς, η υπερπροστατευτική στάση λειτουργεί ανασταλτικά για την αποτελεσματικότητα της θεραπευτικής διαδικασίας.

Θετικό Εκφραζόμενο Συναίσθημα

Αντίθετα, το θετικό εκφραζόμενο συναίσθημα συνδέεται με καλύτερη πορεία της διαταραχής. Εκδηλώνεται όταν οι γονείς και τα μέλη της οικογένειας δείχνουν αποδοχή, κατανόηση και ενθάρρυνση προς τον έφηβο.

Παραδείγματα θετικού εκφραζόμενου συναισθήματος είναι:

-εκφράσεις κατανόησης

-αναγνώριση της προσπάθειας

-στάση υποστήριξης και εγκαρδιότητας

Ένα κλίμα με υψηλά επίπεδα θετικού εκφραζόμενου συναισθήματος μειώνει την πίεση που νιώθει ο έφηβος, ενισχύει την αυτοεκτίμηση και διευκολύνει τη θεραπευτική διαδικασία.

Συμπερασματικά

Το εκφραζόμενο συναίσθημα αποτελεί καθοριστικό παράγοντα στην πορεία της ΙΨΔ κατά την εφηβεία. Η υπερβολική κριτική, η εχθρότητα και η υπερπροστατευτικότητα, παρά την καλή πρόθεση των γονέων, εντείνουν τα συμπτώματα, εμποδίζουν την αυτονομία του εφήβου και περιορίζουν την αποτελεσματικότητα της θεραπείας. Αντίθετα, το θετικό εκφραζόμενο συναίσθημα μέσα από μια στάση αποδοχής, κατανόησης και ενθάρρυνσης συμβάλλει στη θεραπευτική πορεία και ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα του εφήβου.

Η ψυχοεκπαίδευση και η ενημέρωση των οικογενειών μπορούν να παίξουν καθοριστικό ρόλο σε αυτήν τη διαδικασία. Όταν οι γονείς κατανοούν καλύτερα τη φύση της ΙΨΔ και τη σημασία του τρόπου με τον οποίο εκφράζουν τα συναισθήματά τους, μαθαίνουν να μειώνουν την κριτική και την υπερπροστατευτικότητα, να αντέχουν τη δυσφορία του παιδιού χωρίς συνεχείς παρεμβάσεις και να θέτουν όρια με σεβασμό. Έτσι, διευκολύνουν την αυτονομία του εφήβου και συμβάλλουν όχι μόνο στην πορεία της θεραπείας, αλλά και στη βελτίωση της συνολικής ποιότητας των οικογενειακών σχέσεων.

Πηγές:

Χαλιμούρδας, Θ., Ματσούκα, Ε., Ευστρατιάδου, Σ., & Βαιδάκης, Α. (2023). Οικογένεια και ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή: Η αξιοποίηση της οικογένειας στη διαχείριση της συμπτωματολογίας και στη θεραπεία της ΙΨΔ. Αθήνα: Εκδόσεις Βήτα.

Hibbs, E. D., Hamburger, S. D., Lenane, M., Rapoport, J. L., Kruesi, M. J., Keysor C. S., & Goldstein, M. J. (1991). Determinants of expressed emotion in families of disturbed and normal children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 32(5), 757–770. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.1991.tb01900.x

Valleni-Basile, L. A., Garrison, C. Z., Jackson, K. L., Waller, J. L., McKeown, R. E., Addy, C. L., & Cuffe, S. P. (1994). Frequency of obsessive-compulsive disorder in a community sample of young adolescents. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 33(6), 782–791. https://doi.org/10.1097/00004583-199407000-00002