Τύποι Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής (ΙΨΔ)
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ΙΨΔ είναι η μεγάλη ετερογένεια στην κλινική της εικόνα, καθώς τα συμπτώματα μπορεί να διαφέρουν σημαντικά από άτομο σε άτομο. Παρότι η ΙΨΔ έχει διάφορους υπότυπους, μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερις βασικές κατηγορίες μέσα στις οποίες εντάσσονται αυτοί.
1. Ιδεοληψίες Μόλυνσης ή Καθαριότητας και Καταναγκασμοί Απολύμανσης
Οι ιδεοληψίες που σχετίζονται με τη μόλυνση συνίστανται σε επαναλαμβανόμενες, επίμονες και παρεισφρητικές σκέψεις ή εικόνες που προκαλούν έντονο άγχος ή αηδία, με αντικείμενο τον ενδεχόμενο κίνδυνο μόλυνσης από μικρόβια, τοξικές ή βλαβερές ουσίες, βρομιά, ή σωματικά υγρά (π.χ. ούρα, κόπρανα, σπέρμα). Σε απάντηση του άγχους που γεννούν αυτές οι ιδεοληψίες, οι πάσχοντες εμπλέκονται σε επαναλαμβανόμενους καταναγκασμούς, με σκοπό τη μείωση του αισθήματος απειλής.
Παραδείγματα Καταναγκασμών
• Καταναγκασμοί καθαρισμού και απολύμανσης: Περιλαμβάνουν υπερβολικό πλύσιμο χεριών, πολλαπλά ή ιδιαίτερα χρονοβόρα λουτρά, καθώς και συστηματική χρήση καθαριστικών ή απολυμαντικών ουσιών σε βαθμό που υπερβαίνει κατά πολύ τα κοινώς αποδεκτά πρότυπα υγιεινής.
• Συμπεριφορές αποφυγής: Περιλαμβάνουν τη συστηματική αποφυγή επαφής με αντικείμενα που εκλαμβάνονται ως «δυνητικά μολυσμένα» (όπως πόμολα, διακόπτες, κουμπιά ανελκυστήρων), καθώς και την αποφυγή συγκεκριμένων χώρων, κοινωνικών καταστάσεων ή ακόμη και προσώπων που θεωρούνται φορείς μόλυνσης ή πηγές ενδεχόμενου κινδύνου.
2. Ιδεοληψίες σχετιζόμενες με διογκωμένη αίσθηση ευθύνης και Καταναγκασμοί Επανελέγχου
Τα άτομα που εμφανίζουν αυτόν τον τύπο ιδεοληψιών συχνά βιώνουν μια υπερβολική αίσθηση ευθύνης και διακατέχονται από τον φόβο ότι ενδέχεται, είτε σκόπιμα είτε άθελά τους, να προκαλέσουν κάποιο κακό ή να θέσουν άλλους σε κίνδυνο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα τέτοιων ιδεοληψιών περιλαμβάνουν αμφιβολίες όπως: «Κι αν πάτησα κάποιον με το αυτοκίνητο χωρίς να το καταλάβω;» ή «Κι αν άφησα το μάτι της κουζίνας αναμμένο και προκληθεί πυρκαγιά;». Παρά το γεγονός ότι το άτομο αναγνωρίζει συχνά την υπερβολή αυτών των σκέψεων, η ανάγκη για βεβαιότητα και η αίσθηση προσωπικής ευθύνης το οδηγούν σε καταναγκασμούς επανελέγχου.
Παραδείγματα Καταναγκασμών
• Επαναλαμβανόμενος έλεγχος συσκευών ή χώρων: Το άτομο μπορεί να ελέγχει πολλές φορές αν έχει κλειδώσει την πόρτα, αν έχει απενεργοποιήσει τον φούρνο, το σίδερο ή τον θερμοσίφωνα, προσπαθώντας να διασφαλίσει ότι δεν θα προκαλέσει κατά λάθος κάποιο κακό (π.χ. διάρρηξη, πυρκαγιά).
• Επιστροφή σε σημεία από τα οποία πέρασε με το αυτοκίνητο: Από τον φόβο μήπως προκάλεσε ατύχημα χωρίς να το αντιληφθεί, το άτομο συχνά επιστρέφει στο ίδιο σημείο για να ελέγξει αν έχει προκαλέσει κάποιο ατύχημα.
• Αναζήτηση διαβεβαίωσης: Το άτομο ρωτά επανειλημμένα άτομα του περιβάλλοντός του για να βεβαιωθεί ότι δεν έχει βλάψει κανέναν π.χ. «Είσαι σίγουρος ότι δεν χτύπησα αυτόν τον πεζό;»
3. Ιδεοληψίες Τάξης και Συμμετρίας (‘Just Right OCD’) και Καταναγκασμοί Τάξης
Οι ιδεοληψίες αυτού του τύπου σχετίζονται με την τάξη, τη συμμετρία και την αίσθηση ότι τα πράγματα πρέπει να γίνουν με έναν πολύ συγκεκριμένο τρόπο («όπως πρέπει» ή «σωστά») διαφορετικά το άτομο νιώθει έντονη δυσφορία. Παραδείγματα τέτοιων ιδεοληψιών περιλαμβάνουν σκέψεις όπως:
«Τα γράμματα στο τετράδιό μου δεν είναι απολύτως ίσια κι αυτό δεν το αντέχω» ή
«Το κάδρο στον τοίχο δεν είναι ευθυγραμμισμένο και ίσως συμβεί κάτι κακό».
Όταν το άτομο αισθάνεται ότι κάτι δεν έχει γίνει ακριβώς «όπως πρέπει», καταφεύγει σε καταναγκασμούς προκειμένου να μειώσει τη δυσφορία και να επαναφέρει την αίσθηση του “σωστού”.
Παραδείγματα Καταναγκασμών Συμμετρίας και Οργάνωσης
• Τακτοποίηση ή ευθυγράμμιση αντικειμένων (π.χ. βιβλίων, ρούχων, καρεκλών) ξανά και ξανά. Επανάληψη ενεργειών (π.χ. το άτομο ανοίγει και κλείνει την πόρτα μέχρι να νιώσει ότι έγινε «σωστά»).
• Συμπεριφορές Αποφυγής
Καθώς η ενασχόληση με την συμμετρία και την τάξη μπορεί να γίνει για το άτομο που πάσχει από ΙΨΔ μια ιδιαίτερα χρονοβόρος και επίπονη διαδικασία ενδέχεται να αρχίσει να αποφεύγει κάποιες δραστηριότητες. Για παράδειγμα ενδεχόμενα να αποφεύγει να γράφει, αν δεν μπορεί να εξασφαλίσει τέλεια συμμετρία στο γραπτό του.
• Αναζήτηση Διαβεβαίωσης
Το άτομο μπορεί να ζητά επανειλημμένα διαβεβαίωση από τους άλλους. Για παράδειγμα: «Είναι καλά γραμμένο αυτό; Φαίνεται ίσιο;»
4. Ιδεοληψίες με Βίαιο, Σεξουαλικό ή Θρησκευτικό περιεχόμενο και Νοεροί Καταναγκασμοί
Οι ιδεοληψίες αυτού του τύπου περιλαμβάνουν επανειλημμένες και ανεπιθύμητες σκέψεις ή εικόνες που έχουν βίαιο, σεξουαλικό ή θρησκευτικό περιεχόμενο. Παρά το ότι το άτομο δεν επιθυμεί να ενεργήσει βάσει αυτών των σκέψεων, νιώθει έντονη δυσφορία, ενοχές ή ντροπή εξαιτίας τους. Συχνά πρόκειται για σκέψεις που συγκρούονται με τις ηθικές ή θρησκευτικές αξίες και πεποιθήσεις του, προκαλώντας μεγάλη ψυχική αναστάτωση. Πολλές φορές, οι πάσχοντες που βιώνουν τέτοιες ιδεοληψίες διστάζουν να αναζητήσουν βοήθεια, εξαιτίας του δύσκολου και ευαίσθητου περιεχομένου τους με αποτέλεσμα να υποφέρουν σιωπηλά.
Μερικά παραδείγματα τέτοιων ιδεοληψιών θα μπορούσαν να είναι τα εξής:
«Κι αν μου έρθει να μαχαιρώσω τον σύντροφό μου;»,
«Σήμερα στην εκκλησία σκέφτηκα μια βλάσφημη λέξη. Κι αν αυτό με καθιστά κακό άνθρωπο;»,
«Κι αν την ώρα του μαθήματος χάσω τον έλεγχο και αγγίξω ακατάλληλα τον συμφοιτητή μου;»
Παραδείγματα Καταναγκασμών
• Επαναλαμβανόμενες προσευχές ή φράσεις «εξουδετέρωσης» για να «διορθωθεί» μια βλάσφημη ή ανήθικη σκέψη.
• Αντικατάσταση σκέψης: Όταν προκύπτει μια ανεπιθύμητη ιδεοληψία, το άτομο επαναλαμβάνει μέσα του μια «καλή» εικόνα ή σκέψη, για να την “εξουδετερώσει”.
• Απομάκρυνση ή απόκρυψη αντικειμένων που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως αντικείμενα που μπορούν να προκαλέσουν βλάβη (π.χ. μαχαίρια, αιχμηρά εργαλεία).
• Αναζήτηση διαβεβαίωσης από άλλους: «Φαινόμουν φυσιολογικός πριν;», «Έκανα κάτι περίεργο;»
• Νοητικός Επανέλεγχος: Νοερή επανάληψη και ανάλυση μιας σκηνής προκειμένου να διαπιστωθεί αν υπήρξε ανάρμοστη σκέψη ή συμπεριφορά.
• Αποφυγή επαφής με άτομα (π.χ. παιδιά, αγαπημένα πρόσωπα) από φόβο μήπως βλάψουν κάποιον.
Πιο αναλυτική παρουσίαση αυτών των μορφών ΙΨΔ γίνεται στην σελίδα Λιγότερο Γνωστές Μορφές ΙΨΔ.
Για άμεση πρόσβαση πατήστε εδώ
Πηγές:
• Abramowitz, J. S., McKay, D., & Storch, E. A. (Eds.). (2017). The Wiley handbook of obsessive compulsive disorders. Wiley Blackwell.
• Guzick, A. G., Reid, A. M., Balki, A. M., Flores, C., Hancock‐Smith, A. D., Olsen, B., Muller, G., Geffken, G. R., & McNamara, J. P. H. (2017). Diagnostic description and prevalence. In The Wiley handbook of obsessive-compulsive disorders (pp. 24-43). Wiley.
